اعتیاد شش  ویژگی دارد:

۱. بیماری مزمن

اعتیاد یک بیماری مزمن مغزی است  که در شخص مبتلا به آن حالتی بنام اجبار به مصرف بوجود می آورد که این خود منجر به مصرف بی رویۀ مواد مخدر، با وجود علم به زیان آور بودن این مواد می گردد. با مصرف مواد مخدر به تدریج ساختار و فعالیت های مغز ما حالتی غیر عادی پیدا می کند. این تغییرات می تواند پی آمدهای بلند مدت زیادی داشته باشد و به ایجاد الگوهای افکاری توأم با وسوسه  و ویار  جسمی منجر  شود. 

هیچ دارو و درمانی برای بیماری اعتیاد وجود ندارد اما همانند دیگر بیماری های مزمن می توان آن را با موفقیت اداره نموده و بطور روزانه تحت کنترل قرار داد. همانند کسانی که از بیماری  دیابت، آسم یا نارسائی های قلبی رنج می برند ما معتادان در حال بهبودی نیز باید برای درمان خود برنامه ای داشته باشیم که این برنامه در مورد ما معتادان، کارکرد ۱۲ قدم و شرکت در جلسات و فعالیت های انجمن های دوازده قدمی است.

۲. بیماری مستقل

بیماری اعتیاد دارای یک ماهیت منحصر به فرد و جداگانه بوده و  توسط بیماری های دیگر بوجود نیامده است. ما معتادان صرفأ به علت شرایط اجتماعی، شرایط زیستی یا بیولوژیک به بیماری اعتیاد مبتلا نمی شویم،اما علم پزشکی ثابت کرده است که برخی عوامل از جمله عوامل ژنتیکی ممکن است در بروز این بیماری دخیل باشند. ممکن است که ما به علت شرایط یا ملاحظات خاص درمانی، مصرف مواد مخدر را آغاز کنیم اما پس از آنکه بیماری پیشرفت کرد در آن حالت اعتیاد خود به پدیده ای جداگانه تبدیل می شود. برای مثال، ممکن است فردی برای غلبه بر افسردگی یا درد های مزمن به مصرف مواد مخدر روی آورد اما مصرف بلند مدت مواد مخدر است که سرانجام به بروز بیماری اعتیاد می انجامد. 

توجه داشته باشید: که برنامه ۱۲ قدم تنها برای بهبودی از بیماری اعتیاد راه حل ارائه می دهد. گرچه اصول روحانی موجود در برنامه ۱۲ قدم می تواند برای کمک به برطرف ساختن دیگر مشکلات زندگی نیز مورد استفاده قرار گیرد اما برنامه ۱۲ قدم ، برنامه درمان بیماری های اصلی دیگر محسوب نمی شود. برای مثال، اگر شما از ناراحتی قلبی رنج می برید در آن صورت  همزمان با اجرای برنامه ۱۲ قدم برای بهبود بیماری اعتیاد، باید داروهای مناسب برای درمان ناراحتی قلبی خود را نیز مصرف کنید.

۳. پیشرونده و کشنده

بیماری اعتیاد پیش رونده است به این معنی که آن با گذشت زمان وخیم تر شده و هرگز  بهتر نمی شود.  علاوه بر این، دست کشیدن از مصرف مواد مخدر برای یک دوره زمانی خاص به این معنی نیست که مصرف مجدد آن بدون اشکال می باشد. تجربه نشان داده است معتادانی که پس از مدتی پاکی  مصرف مواد مخدر را از سر می گیرند، دقیقا با همان شدت قبلی به مصرف مواد مخدر ادامه می دهند.

سرانجام خودداری از درمان اعتیاد، و بهبود یافتن از بیماری اعتیاد می تواند کشنده باشد چون با مصرف بی رویه و بیش از اندازۀ مواد مخدر، مغز، کبد، قلب و دیگر اندام های بدن آسیب می بینند و سرانجام مرگ از راه می رسد. افزون براین، تاثیرات مخرب مواد مخدر بر مغز فرد معتاد ممکن است به ارتکاب قتل، خودکشی، یا انواع حوادث ناگوار  دیگر که هریک از آنها زندگی معتاد را تباه می سازند منجر شود.

۴وسوسه و ویار

یکی از ویژگی های بارز و مهم بیماری اعتیاد وسوسه است. مصرف مواد مخدر چنان احساس لذت شدیدی ایجاد می کند که فرد معتاد با وجود زیان آور بودن مواد مخدر برای خود و اطرافیان، می خواهد بیش از پیش این گونه مواد را مصرف کند.

مشغول بودن ذهن فرد معتاد به مواد مخدر سبب می شود تا وی دیگر جنبه های زندگی، از جمله تندرستی، خانواده، شغل و… را نادیده بگیرد. در نهایت تنها اولویت  او در زندگی چگونگی دست یافتن و مصرف مواد مخدر می شود.

علت مشغول بودن بی وقفه ذهن معتادان به مواد مخدر تاثیری است که مصرف این گونه مواد بر مغز آنها برجای گذاشته است.

۵. ناسلامت عقل و انکار 

مصرف بی رویه و بلند مدت مواد مخدر به سیستم ارتباطی مغز آسیب وارد کرده و سبب می شود ما نتوانیم واقعیت را از توهم و خیال های باطل تشخیص دهیم. این امر سبب می شود تا ما از یک مکانیزم دفاعی که انکار نامیده می شود رنج ببریم.

انکار در واقع نوعی دیوانگی است چون شیوه تفکر ما را از حالت منطقی و صحیح خود خارج کرده است. به دلیل این که ما از وضعیت و شرایطی که در آن قرار داریم نا آگاه هستیم، انکار سبب می شود که ما به مصرف مواد مخدر ادامه دهیم.

انکار خود را به شکل های متفاوتی نشان می دهد. همچون: منطقی وانمود کردن، روشنفکرانه جلوه دادن، توجیه کردن یا سرزنش کردن دیگران برای مصرف هر چه بیشتر مواد مخدر.

با این حال ما نمی دانیم که سرگرم انکار هسیتم چون مصرف مواد مخدر سبب شده است تا نتوانیم واقعیت ها را درک کنیم و ندانیم که در حال دروغ گفتن به خود و اطرافیانمان هستیم.

انکار مهمترین عامل و اصلی ترین مانع ما برای روبرو شدن با واقعیت بیماری اعتیاد است. بسیاری از ما خود فریبی و انکار را تا پای مرگ ادامه می دهیم و بسیاری دیگر نیز تنها در زمان رسیدن به عجز کامل و یا هنگامی که   سرشان به سنگ بخورد این مشکل را می پذیرند.

اعتیاد تنها بیماری است که فرد مبتلا به آن را متقاعد می کند که بیماری خود را انکار کند.

۶. زندگی غیر قابل اداره

بیماری اعتیاد سرانجام سبب می شود تا ما به بسیاری از عوارض و پی آمدهای ناخوشایند این بیماری  دچار شویم. در برنامه ۱۲ قدم از این پی آمدها تحت عنوان عواملی که زندگی را غیر قابل اداره می سازند یاد می شود. پی آمدهای ناگوار بیماری اعتیاد سبب می شود تا سرنوشت و عاقبت معتاد به یک یا چندی از عوامل زیر ختم شود:

 ۱پی آمدهای روانی: 

روان پریشی، هذیان گوئی ، افسردگی، فکر کردن به  خودکشی و…

 ۲پی آمدهای جسمی:

نارسائی های پزشکی همچون عوارض کبدی، ایدز، هپاتیت، حوادث و …

 ۳پی آمدهای رابطه ای:

مشکلات زناشوئی یا خانوادگی، کودک آزاری و…

 ۴پی آمدهای اجتماعی:

فعالیت های مجرمانه ، ناصادقی ، حقه بازی و…

 ۵پی آمدهای شغلی:

از دست دادن شغل، مشکلات اقتصادی، بی خانمان شدن و…

 ۶پی امدهای مالی

از دست دادن یا به باد دادن درآمد